O wystawie „Gotyk w Karpatach”

17 lipca 2026 | Spotkania Karpackie

Niezależnie od trwających wakacji, niezmiennie w ostatni czwartek miesiąca zapraszamy na kolejne Spotkanie Karpackie online, które odbędą się 30 czerwca 2026 r. o godz. 19. Znów będzie to spotkanie – i takie lubimy najbardziej – o całych Karpatach. Tym razem w aspekcie sztuki. Tematem będzie głośna wystawa „Gotyk w Karpatach”, którą obejrzeć można jeszcze przez kilka dni w Muzeum Narodowym w Krakowie. Gościem będzie autor scenariusza wystawy i jej kurator dr Wojciech Marcinkowski.
Wystawa „Gotyk w Karpatach” jest pierwszą próbą łącznego przedstawienia sztuki schyłku średniowiecza we wszystkich krajach karpackich. Poprzez zestawienie około stu obrazów i rzeźb, przewiezionych z dziewięciu krajów, które uzupełnia wykonana specjalnie na potrzeby wystawy dokumentacja fotograficzna tego, co nieprzenośne (malowidła ścienne, rzeźba architektoniczna), wystawa pokazuje Karpaty jako obszar artystyczny, o utrzymanej ciągłości rozwoju, gdzie jedne dzieła sztuki dawały początek kolejnym. Po obu stronach gór działały bowiem te same warsztaty, obrazy i rzeźby przesyłane były w obu kierunkach, podobnie jak przenikały się tu tendencje w sztuce.
Rozpad powiązań kulturowych regionu Karpat spowodowała dokładnie pięć wieków temu inwazja osmańska, a potem, w wiekach XIX i XX niegdysiejszą wspólnotę zdominowała narracja historyczna prowadzona z pozycji narodowych. Jak piszą organizatorzy, wystawa „Gotyk w Karpatach” otwiera powtórnie perspektywę, którą chciałoby się określić – za Zbigniewem Herbertem – jako „poszukiwanie znaków utraconej wspólnoty”.
Wystawa została otwarta 10 kwietnia 2026 r. i czynna będzie tylko do 9 sierpnia 2026 r. O samej wystawie informowaliśmy jeszcze przed jej rozpoczęciem na naszym portalu, a przedstawiciele naszego Towarzystwa mieli też zaszczyt uczestniczyć w jej wernisażu. Pierwsze dni sierpnia to więc ostatni moment na stanięcie oko w oko ze średniowieczną sztuką całych Karpat. A jeżeli ktoś nie ma takiej możliwości, to nasze spotkanie będzie niepowtarzalną okazją, aby chociażby wirtualnie „Gotyk w Karpatach” odwiedzić i to w towarzystwie kuratora wystawy dr Wojciecha Marcinkowskiego. Czytaj dalej →

Wyspiański w Rymanowie

9 lipca 2026 | Nowości wydawnicze | Na temat:

Książka przeznaczona jest dla miłośników Karpat Polskich i wielbicieli twórczości Stanisława Wyspiańskiego. Jej tematem są dwa pobyty Artysty na leczeniu w Rymanowie. Ukazała się w wydawnictwie niszowym, nie trafi więc do wszystkich większych księgarń w Polsce. Ale jest do nabycia w internetowym sklepie wydawnictw Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie i w internetowym sklepie Uzdrowiska Rymanów – które, nawiasem mówiąc, właśnie obchodzi stupięćdziesięciolecie istnienia. Wolno więc przypuszczać, że książka dotrze do zainteresowanych.
Wielu czytelników po nią sięgnie, gdy przeczyta nazwisko autora, bo Tadeusz Łopatkiewicz to znana firma. Dociekliwość, odkrywczość, polszczyzna, rzetelny warsztat naukowy, zadomowienie w kilku dyscyplinach (etnografia, historia sztuki, konserwacja zabytków i pokrewne) oraz, last but not least, staranne opracowanie graficzne, jako że Autor swoje książki na ogół sam makietuje, dostosowując sztukę edytorską do treści – to zalety jego publikacji.
Walorem książki jest wartka narracja, ciekawostki, komentarze odautorskie. Szczególną wartość mają rymanowskie listy Wyspiańskiego, opublikowane tu po raz pierwszy. Autor świetnie wie, że co innego czytać dokument przepisany przez badacza, co innego zaś oglądać skan, mieć bliski kontakt z rękopisem, podziwiać charakter pisma (w ówczesnych szkołach obowiązywała nauka kaligrafii), śledzić poprawki.
Tadeusz Łopatkiewicz ogłosił dotychczas dwanaście artykułów i pięć książek (trzy wspólnie z bratem Piotrem) o Stanisławie Wyspiańskim. Rozproszone w niskonakładowych czasopismach naukowych, wzajemnie się uzupełniają, tworząc zwartą całość. Dobrze byłoby je zebrać w jednej książce.

(Antoni Kroh)

Tadeusz Łopatkiewicz, Między nadzieją a rezygnacją, Stanisław Wyspiański w Rymanowie-Zdroju latem 1901 i 1903 roku, Bibliotheca Pigoniana, t. 11, Wydawnictwo Naukowe PIGONIANUM, Krosno 2026, ss. 222, ISBN 978-83-68799-05-7

W e-Płaju o malarzu Karpat

3 lipca 2026 | e-Płaj | Na temat: ,

Po ponad półrocznej przerwie udostępniamy naszym czytelnikom kolejny, ale dopiero pierwszy w 2026 r. artykuł w e-Płaju, czyli Almanachu Karpackim „Płaj” w wersji cyfrowej. Autorem tekstu jest prof. Tadeusz M. Trajdos, a jego dość tajemniczy tytuł brzmi następująco: „Zapomniany malarz: Bułgar z pochodzenia, Polak z wyboru”. Przypomina on postać urodzonego w 1898 r. w bułgarskim Kazanłyku malarza Christo Stefanowa (Stefanoffa), od 1934 r. związanego mocno z Polską (w 1938 r. otrzymał polskie obywatelstwo). Artysta, swoje prace podpisujący często pseudonimem G. Mendoly, jak się okazuje, ma w swym dorobku szereg prac związanych z Karpatami. Inspiracją do napisania artykułu było odnalezienie przez jego autora w Muzeum Diecezjalnym w Płocku nieznanego wcześniej obrazu Stefanowa z 1934 r. zatytułowanego „Hucułka”. Serdecznie zapraszamy do lektury (otwiera się po kliknięciu na obrazek).

O korespondencji Vincenza z Elsnerem

2 lipca 2026 | Ogólne | Na temat:

Podczas trzydziestego szóstego seminarium vincenzologicznego Zakładu Edytorstwa Instytutu Filologii Polskiej UWr Maria Rosik opowiedziała o swojej pracy licencjackiej napisanej pod kierunkiem profesora Jana Choroszego, stanowiącej próbę edycji korespondencji Stanisława Vincenza z malarzem Dantem Elsnerem. Składa się ona z 25 rękopisów Elsnera oraz 4 listów Vincenza. Prowadzone przez prelegentkę poszukiwania brakujących listów Vincenza, m.in. przez kontakty z synem i wnuczką Elsnera nie przyniosły rezultatu. Badaczka przedstawiła dramatyczny życiorys malarza, naznaczony traumą holokaustu. Rodzice i brat artysty zginęli w obozach koncentracyjnych, a on sam musiał ukrywać się w lasach. Prelegentka scharakteryzowała relację łączącą malarza z Vincenzem oraz wartość literacką korespondencji.
W dyskusji wspominano inne przyjaźnie autora „Połoniny” z malarzami – np. Józefem Czapskim i Jeanem Colinem – oraz podkreślano konieczność dalszych studiów nad poglądami Vincenza na sztuki wizualne, rozpoczętych już przez profesora Jakuba Żmidzińskiego. Rozmawiano również o tendencji Vincenza do przyjmowania roli mentora i formułowania wskazówek, jak warto żyć, wynikającej z głębokiego pragnienia naprawiania świata. A pod tym linkiem można obejrzeć nagranie z tego seminarium.

Dziesiąta Sądecka Watra Archeologiczna

2 lipca 2026 | Wydarzenia | Na temat:

Zapraszamy do udziału w zwiedzaniu stanowisk archeologicznych z prof. Marcinem Przybyłą z Instytutu Archeologii UJ, w ramach 10. edycji Sądeckiej Watry Archeologicznej, która odbędzie się w sobotę i niedzielę, 18-19 lipca 2026 r. na Górze Zyndrama w Maszkowicach, na stanowisku Marcinkowice oraz na Babiej Górze w Zabrzeży. Wydarzenie jest organizowana przez Towarzystwo Karpackie i Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Dom Sądecki we współpracy z Gminą Łącko oraz Oddziałem Polskiego Towarzystwa Historycznego w Nowy Sączu. Patronat medialny czasopisma i portalu Archeologia Żywa.

Program:
Sobota, 18 lipca:
10-12, Maszkowice, pierwsza tura zwiedzania stanowiska na Górze Zyndrama,
14-16, Maszkowice, druga tura zwiedzania stanowiska na Górze Zyndrama,
Niedziela, 19 lipca:
11-13 Marcinkowice, Grodzisko,
16-17 Zabrzeż, Babia Góra.

Kontakt: Robert Księżopolski, tel. 668840034. Informacja dostępna także pod tym linkiem.

Nagranie ze Spotkań z Beskidem Małym

27 czerwca 2026 | Spotkania Karpackie

Niniejszym – zgodnie z utartym zwyczajem – udostępniamy pod tym linkiem nagranie z ostatnich Spotkań karpackich onlin, na których dr Ewelina Mocior opowiadała niezwykle zajmująco o przyrodzie, historii i kulturze Beskidu Małego i jego najbliższego sąsiedztwa. Kto przegapił, teraz ma szansę gapiostwo naprawić.
A za miesiąc, oczywiście w czwartek, 30 lipca na Spotkaniach karpackich online dr Wojciech Marcinkowski z Muzeum Narodowego w Krakowie, kurator wystawy „Gotyk w Karpatach”, opowie o ekspozycji i o swoim „widzeniu” Karpat. To dodatkowa motywacja do odwiedzenia wystawy, która dostępna będzie tylko do 9 sierpnia. Zapraszamy!

Kontekstualny Słownik Języka Łemkowskiego

20 czerwca 2026 | Nowości wydawnicze | Na temat: ,

Nakładem wydawnictwa Księgarnia Akademicka w lutym 2026 roku ukazał się dwutomowy Kontekstualny Słownik Języka Łemkowskiego. Wstęp, naukowe opracowanie oraz redakcję haseł przygotowała prof. Olena Duć-Fajfer. Publikacja ta ukazuje słownictwo w jego naturalnym środowisku językowym – w obrębie związków wyrazowych i struktur składniowych. Każde hasło opatrzone zostało opisem gramatycznym oraz przykładem z tekstów źródłowych, a znaczenia słów przeanalizowano w ich naturalnym kontekście kulturowym. Podstawę źródłową słownika, nad którym prace trwały blisko 11 lat, stanowi korpus tekstów łemkowskojęzycznych liczący 1891 pozycji, a także materiały audio z terenowych badań leksykologicznych oraz wywiady. Prace terenowe były ostatnią szansą na zarejestrowanie unikalnego słownictwa bezpośrednio od najstarszych, rodowitych mieszkańców Łemkowszczyzny, wychowanych w naturalnym środowisku językowym. Słownik był współtworzony przez aktywnych użytkowników języka, a celem jego publikacji jest przeciwdziałanie dominacji języka polskiego oraz ochrona mowy łemkowskiej przed zaniknięciem. Poprzez swoją specyficzną strukturę słownik tworzy tzw. przestrzeń immersyjną, umożliwiającą naukę i myślenie w tym języku bez pośrednictwa polszczyzny. Dedykowany jest zarówno rodowitym Łemkom, jak i osobom uczącym się od podstaw. Stanowiąc narzędzie wspierające współczesną żywotność oraz rewitalizację języka łemkowskiego.

Kонтекстуальный словник лемківского языка. Вступ, наукове опрацуваня і редакция словниковых статий Олены Дуць-Файфер [Olena Duć-Fajfer (red.), Kontekstualny słownik języka łemkowskiego], Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, Кraków 2019–2025, t. 1: А–Л, 1154 s., t. 2: М–Я, 1217 s.

„W górskim gnieździe” Beskidu Małego

18 czerwca 2026 | Spotkania Karpackie | Na temat:

Zapraszamy na szóste w tym roku Spotkanie Karpackie online, które odbędą się jak zwykle w ostatni czwartek miesiąca tj. 25 czerwca o godz. 19. Naszym gościem będzie dr Ewelina Mocior, badaczka i autorka cenionych przewodników po nie zawsze oczywistych częściach Karpat, a szczególnie po ciągle niedocenianych karpackich pogórzach. W trakcie spotkania nasz gość opowie o przyrodzie, historii i kulturze Beskidu Małego. O tym, jak te zagadnienia są ze sobą powiązane, jak ślady dawnej gospodarki ludzkiej zapisały się krajobrazie tej części Beskidów Zachodnich, a także o tym, co wyróżnia Beskid Mały spośród innych pasm beskidzkich. Porozmawiamy również o rozwoju turystyki oraz o ochronie przyrody na tym terenie. Oprócz najważniejszych kwestii (dlaczego Beskid Mały jest akurat „mały”?), nie zabraknie różnych zaskakujących ciekawostek. Dla niezorientowanych w zagadnieniach regionalizacji: Beskid Mały sąsiaduje od zachodu z Beskidem Śląskim, od wschodu z Beskidem Makowskim, od południa z Kotliną Żywiecką i Beskidem Makowskim, a od północy z Pogórzem Śląskim i Pogórzem Wielickim. Najwyższym szczytem tego pasma jest Czupel (933 m n.p.m.).

Ewelina Mocior – doktor nauk o Ziemi, ekolog krajobrazu. Absolwentka geografii, ochrony środowiska oraz studiów magisterskich uzupełniających na kierunku biologia z geologią – ochrona przyrody. Zawodowo zajmuje się zagadnieniami relacji człowiek–środowisko. Autorka kilkunastu publikacji naukowych oraz kilku przewodników turystyczno-przyrodniczych, w tym przewodnika po Beskidzie Małym pt. „W górskim gnieździe”. Wielbicielka długich wędrówek nie tylko po Karpatach. Czytaj dalej →

„Towarzystwo Karpackie. Historia”

17 czerwca 2026 | Wydarzenia

Dzięki uprzejmości Oficyny wydawniczej „Rewasz” wydawcy książki Tomasza Wojciecha Łękawskiego „Tam idziemy, gdzie nas nie ma… Warszawskie akademickie środowisko turystyczne. Część druga”, możemy na naszym portalu udostępnić wszystkim zainteresowanym, zamieszczony w niej mój artykuł podsumowujący trzydzieści pięć lat działalności Towarzystwa Karpackiego. Jest to chyba pierwszy tekst rekapitulujący (dość zresztą pobieżnie) naszą dotychczasową działalność. Pdf pod tym linkiem. Mam nadzieję, że powstaną następne, pełniejsze opracowania, ale na razie zapraszam do lektury. Wszystkie uwagi, uzupełnienia i ewentualne sprostowania mile widziane – proszę przesyłać na adres poczta@karpaccy.pl. I od razu pierwsza korekta: na stronie 14 w podpisie pod zdjęciem jest 2001 r., a powinno być 1991 r.

„Czas dla Łopienki” odsłona 13

16 czerwca 2026 | Wydarzenia | Na temat: ,

Zapraszamy serdecznie na trzynastą edycję sesji informacyjno-prelekcyjnej „Czas dla Łopienki” poświęconej wymianie myśli, pomysłów i informacji dotyczących Łopienki i nie tylko, która odbędzie się w Gminnym Centrum Kultury i Edukacji w Cisnej w sobotę 27 czerwca 2026 r.

A oto jej program:

CZĘŚĆ INFORMACYJNA – godz. 10-11.30
Sprawozdanie Towarzystwa Karpackiego z działalności w Łopience w 2025 r. i, remontu cerkwi z funduszy „Polskiego Ładu”.
Łopienka w planach Gminy Cisna, przedstawi wójt Dariusz Wethacz;
Informacja Nadleśnictwa Cisna o planach na najbliższy rok w Łopience;
Informacja Nadleśnictwa Baligród o planach prac w Łopience;
Stowarzyszenie Rozwoju Wetliny i Okolic, informacja o działalności; Czytaj dalej →